هامش

با اینکه محمد حیاۀ السندی(م.۱۱۶۳/۱۷۵۰) را استاد محمد بن عبدالوهاب(۱۷۰۳-۱۷۹۲) معرفی کرده اند،[۱] رابطه استاد-شاگردی میان این دو اندیشمند محل بررسی و کنکاش است. هدف این مقاله بررسی و ارائه چکیده ای از حیات و پس زمینه های فرهنگی و فکری محمد حیاۀ السندی، با تاکید بر نظریات و دیدگاه های مشخص او درباب اجتهاد،حدیث و همچنین فقه است. با بررسی و تحلیل شرایط فرهنگی-عقیدتی جامعه علمی اهل سنت در قرن هجدهم میلادی، این مقاله برآنست تا دریابد، محمد حیاۀ عالمی همنوا و همسوی با جمع علمای مدینه بوده و یا اصلاح گری نوطلب، و در تعارض با اندیشه های رایج در مکاتب فقهی آن زمان محسوب می شده است. اصلی ترین پاسخ های این مسائل را می توان در رابطه فکری محمد بن عبدالوهاب و محمد حیاۀ سندی دریافت. آیا این اندیشه های سندی را باید پدیده نادر و کمیاب در فضای علمی آن روزگار دانست و یا بازخوردی طبیعی از فعل و انفعالاتی که در زمینه اجتماع در حال وقوع بود؟ این اندیشه های اصلاحگرانه تا چه حد تحت تاثیر رخدادهای پیش از قرن هجدهم در فضای آن جامعه قرار داشته است؟ نظر من بر این است که اندیشه های ابن عبدالوهاب-فارغ از نظرات جدلی و محاجه برانگیزش- در بستره رو به گسترش فکری و اندیشه ای جامعه قرن هجدهم اسلامی، که سندی نیز عضو لاینقطع آن محسوب می شد، شکل گرفته است.

جان وُل که روابط فکری ابن عبدالوهاب و سندی را مورد بررسی قرار داده، جایگاه سندی را در مرکز شبکه ای از علما و اندیشمندان اسلامی با مرکزیت مدینه دانسته، که علاوه بر ابن عبدالوهاب، با دیگرانی چون اصلاحگر معروف هندی، «ولی الله دهلاوی»(۱۷۰۳-۱۷۶۲) در ارتباط بوده است. مع الوصف احمد دلّال در مطالعاتش پیرامون تحولات فکری قرن هجدهم،[۲] به این ارتباطات و پیوستگی ها نپرداخته است. دلال این فعل و انفعالات را به شکل زیر ساختاربندی کرده است: اوّل آنکه “شجره فکری و اندیشه ای” بین اساتید و شاگردان “نمی تواند بعنوان مدرکی برای ارتباط و همسویی بن مایه های اصیل فکری محسوب شود، چراکه آموزه های علمی می تواند از طریق استادی دیگر نیز به طلاب منتقل شود، و چنانکه در واقع رخ داد، آموزه های مشترکی که توسط اساتید گوناگون به طلاب متفاوتی آموزش داده شده را فارغ از شباهت یا تفاوت نتیجه، نمی توان مورد استناد قرار داد.”[۳] در مرحله بعد دلال برآنست که “ابن عبدالوهاب کتاب التوحید که حاوی نظرات و دیدگاههای اصلی اش بود را در بصره و پیش از حضور در مکه[و مدینه]، جایی که تحت تعالیم محمد حیاۀ سندی قرار گرفت، نگاشته است. “این نوع برداشتها از وقایع تاریخی بدان معناست که “بن مایه های فکری ابن عبدالوهاب پیش از حضور و استقرار در شبکه علمی حرمین”، و البته پیش از دریافت آموزه های حیاۀ السندی شکل گرفته بود.[۴] در نهایت دلال پس از شرح و تفسیر آراء ابن عبدالوهاب و دهلاوی، آنها را در معیارها و چارچوبه های فکری سلفیه بسیار خام و ناپخته، و تحت تاثیر افکار و جهان بینی متصوفه قلمداد می کند.

مباحثات دلال راه پیش روی ما را برای درک اندیشه های حیاۀ السندی می گشاید. اولا اگر بپذیریم که “شجره فکری” اساتید و شاگردان، بالضرورۀ مشابهت فکری و اندیشه ای دانشمندان و علما را در پی نخواهد داشت، لااقل این هماهنگی و همسویی تا حدی قابل پذیرش و تصور است. از سوی دیگر با درک زنجیره های بهم پیوسته علم و دانش که نه تنها برای درک و کشف ارتباطات طریقت های متصوفه، بلکه برای درک و تحلیل اثرپذیری های فقهی و اندیشه ای گوناگون میان مکاتب فقهی اهل سنت مورد استفاده و استناد قرار می گیرد، بخوبی به جایگاه و نقش این شجره نگاری ها در ریشه یابی اندیشه افراد، وقوف خواهیم یافت. در ثانی منابع زندگی ابن عبدالوهاب(بالاخص سیرۀ الامام الشیخ محمد بن عبدالوهاب، از امین سعدی، که بسیار مورد استفاده دلال قرار گرفته است)، نظریه دلال را مبنی بر پیشرفت و تحول اصلاحگران نجدی پشتیبانی نمی کند. از سوی دیگر، نه تنها این منابع به هیچ وجه ناقض تاثیرات حیاۀ السندی بر ابن عبدالوهاب نیستند، بلکه تمام شواهد در آنها دال بر نگارش کتاب التوحید پس از درک محضر حیاۀ السندی در مدینه است.[۵] ثالثاً دلال با تاکید ویژه بر تمایزات فکری دهلاوی و ابن عبدالوهاب از وجوه مشترک بنیادین در ساختار نظریات آنها چشم پوشیده است.[۶] فی المثل هردو در درجات و مسیرهای مختلفی تحت تاثیر افکار ابن تیمیه(۶۶۱/۱۲۶۳-۷۲۸/۱۳۲۸)، بزرگترین بنیانگذار اندیشه سلفی قرار داشته اند[۷] و با جاودان سازی مذاهب فقهی و سیطره آنها بر عقاید اسلامی جوامع مبارزه کرده، در راه بازگشت به مفاهیم اصیل و صریح قرآن و حدیث گام می زدند. هر دو در اندیشه های آرمانی خویش، رؤیای بازگشت و بازسازی اسلام اصیل و بری از بدعت ها را می پروراندند. مع الوصف دوری و برائت شدید آنها نسبت به عقاید متصوفه که مبنای استدلالات دلال قرار گرفته، سوالات بسیار زیاد و بحث برانگیزی را درباب ارتباط بین متصوفه و سلفیه نوین در قرون ابتدایی عصر جدید، برمی انگیزد.

از سِند تا مدینه : تبدیل شدن به یک عالم حدیث

محمد حیاۀ بن ابراهیم السندی در میان قبیله سندی جاجار که در نزدیکی شهر عادلپور سکنی گزیده بودند، متولد شد. تاریخ تولد او به صراحت بیان نشده، لیکن از شواهد و قرائن پیداست که در دهه های پایانی قرن هفدهم میلادی/یازدهم هجری دیده به جهان گشوده است. دین اسلام که ازقرن هشتم هجری در سرزمین های شمال غربی شبه قاره وارد شده بود در این زمان در سند مرکزیت یافته بود. در طول قرن یازدهم/هفدهم حکومت مصر تحت انقیاد اورنگ زیب(۱۶۵۸-۱۷۰۷)[۸] بزرگترین پادشاه مغول هند که سنی متعصبی محسوب می شد، قرار داشت. در پی افزایش ارتباطات بین مسلمانان هندوستان و سرزمینهای مقدس حجاز، سفرهای دریایی میان این دو منطقه به شکل قابل توجهی افزایش یافت.

حیاۀ سندی آموزه های ابتدایی فقه حنفی و کلام اشعری-ماتریدی را در شهر طاطا در منطقه سند، فراگرفت؛ لیکن چنانکه در شواهد و قرائن پیداست، او در سنین شباب سند را به مقصد حجاز ترک گفته است.[۹] ادعای اعظمی مبنی بر شاگرد سندی نزد محمدمعین بن محمد-معین طنطا-، ونیز شاگردی شخص معین نزد ولی الله دهلوی، امری نادرست است، چراکه سندی به لحاظ سنی از دهلاوی بزرگتر بوده[۱۰]، و به دیگر سخن به هنگامیکه سندی در اواخر قرن یازدهم/هفدهم و اوایل قرن دوازدهم/هجدهم مشغول تحصیل بود، دهلاوی کودکی خردسال بوده است. بنابراین بحث ارتباط معین و سندی زیر سوال می رود و یا لااقل شاگردی معین نزد دهلاوی امری خلاف واقع است.[۱۱] با توجه به جایگاه ویژه دهلاوی در میان علمای پویا و نوطلب عصر جدید در جهان اسلام، بروز چنین اشتباهاتی در زمینه های فکری و اندیشه ای متفکران این عصر نیز امری بعید نخواهد بود.

علی رغم آنکه بهیچ وجه تاریخ دقیق ورود سندی به مدینه در تراجم درج نشده، لیکن بنا بر شواهد می توان اطمینان داشت که این اتفاق پیش از سال ۱۷۰۲ که در آن سال حسن بن علی العُجَیمی(۱۴۰۹/۱۶۳۹-۱۱۱۳/۱۷۰۲)، مسن ترین استاد سندی درگذشته است،[۱۲] رخ داده است. حیاۀ سندی در مدینه به حلقه درس شیخ محمد بن عبدالهادی السندی(که به نام ابوالحسن السندی نیز شناخته می شد، م.پیش از ۱۱۳۸/۱۷۲۶)[۱۳] عالم برجسته حدیث حنفی در مدینه درآمد. ابن عبدالهادی سندی نزد علمای تاثیرگذار و سرشناس مدینه مثل ابراهیم بن حسن الکورانی (۱۰۲۵/۱۶۱۶-۱۱۰۱/۱۶۸۹) کسب علم کرده بود.[۱۴] ابن عبدالهادی سندی در زمانی که در مدینه حضور داشت، در مسجد پیامبر درس می گفت و جمع کثیری از طلاب، از مناطق گوناگون سرزمین اسلامی در آن حاضر می شدند. همراهی و آشنایی حیاۀ السندی و ابن عبدالهادی بسیار به طول انجامید، بشکلی که حیاۀ بوسیله استادش شناخته می شد. این همراهی در اواخر عمر ابن عبدالهادی به اوج خود رسید و پس از مرگ استاد در سال ۱۷۲۶، حیاۀ السندی بر مسند اودر مسجد پیامبر تکیه زد و به تدریس حدیث پرداخت، و این منصب را تا زمان مرگش در سال ۱۷۵۹ حفظ کرد. اساتید او افرادی چون حسن بن علی العُجَیمی، عبدالله بن سلیم البصری[۱۵](۱۰۴۸/۱۶۳۸-۱۱۳۴/۱۷۲۲) و محمد بن ابراهیم الکورانی[۱۶](که با نام ابوالطاهر نیز شناخته می شد،۱۰۸۱/۱۶۷۰-۱۱۴۵/۱۷۳۳) بودند.